Valentina Tóth speelt voor haar leven

Je onewomanshow Wildbloei kreeg lovende recensies, werd geselecteerd voor het Nederlands Theater Festival en speelde afgelopen zomer een maand lang op Edinburgh Fringe. De Volkskrant riep je uit tot hét Comedy Talent van 2023, je won verschillende prijzen als beloftevolle artiest, je speelt piano, zingt, acteert, schrijft, maakt … Achter de schermen word je wel eens ‘Talentina Tóth’ genoemd, kende je die nickname?

Valentina: “Ik had het al eens gehoord en vind het heel lief. Maar ik was bijvoorbeeld helemaal niet zo’n getalenteerde speler toen ik startte op het RITCS (theaterschool in Brussel, n.v.d.r.) en had ook niet zo’n goed ontwikkelde stem. Dus ik denk dat het eigenlijk wel meevalt, ik heb ook best hard gewerkt.”

Je speelde zonet, na drie seizoenen op tournee, de dernière van Wildbloei. Op je speellijst staat er vanaf maart iets nieuws aangekondigd. Waar ben je nu mee bezig?

Valentina: “Ik vind het best wel moeilijk dat het voorbij is; ik heb er zó van genoten. Vanaf maart begin ik met try-outs voor een nieuwe voorstelling, maar ik doe het rustig aan. De première is pas gepland in maart 2027.”

In Wildbloei breng je een ode aan de hysterische vrouw. Je kruipt in de huid van zeven personages die zogenaamd hysterisch zijn, of eerder, als hysterisch worden gepercipieerd. Je speelt hen dan ook erg groot, bijna grotesk.

Valentina: “Overgave vind ik als speler heel belangrijk; je moet het echt helemaal voelen. Ik ben in het dagelijkse leven best geremd en eerder terughoudend, maar als ik speel valt dat helemaal weg.”

Je had een bloeiende carrière als klassieke pianiste voordat je het roer volledig omgooide en voor de toneelschool koos. Is die uitbundige manier van acteren een manier om te breken met de strakheid van de klassieke muziekwereld?

Valentina: “Toen ik aan het RITCS begon, zat ik nog erg onder de plak van de klassieke muziek. Ik was verlegen, preuts en vond alles erg intens. Bovendien kom ik uit Aldtsjerk, een klein dorpje in Friesland, en ineens woonde ik in Brussel. Dat was een grote aanpassing. Het juk van de klassieke muziek, dat alles perfect en netjes moest zijn, paste niet bij mij, maar zat toch diep ingebakken. In mijn tweede jaar op het RITCS, tijdens de lessen ‘grotesk spel’, viel alles op zijn plek en wist ik: dit moet ik doen.

Soms hoor ik dat mensen mijn personages irritant vinden omdat ze zo groot zijn, maar zelf vind ik dat niet. Het is fijn om niet ijdel te hoeven zijn, om de lelijke, donkere kant van een personages te ontdekken en te zien hoe ver je daarin kan gaan. Dus het is wel een tegenreactie geweest, denk ik, een manier om mezelf vrij te laten.”

Je bent te gast in onze Schouwburg tijdens Enjoy de nacht, een feestavond gewijd aan blijdschap. Deze maakt deel uit van het themaweekend Jump voor Joy. Met je carrièreswitch heb jij duidelijk ook voor 'joy' gekozen.

Valentina: “Op de toneelschool leer je dat je spelplezier moet hebben, maar ik ervaar echt UITZONDERLIJK veel spelplezier.” (lacht)

Het uitgangspunt van Jump for Joy is dat vreugde pas kracht en betekenis krijgt in moeilijke momenten. Het gaat over bewust kiezen voor een optimistische en genuanceerde blik in een wereld die vierkant draait. Herken je dat ook in jouw werk?

Valentina: “Ja, zeker. Toen ik Wildbloei maakte, was de toeslagenaffaire in Nederland (waarbij gezinnen in de financiële problemen kwamen nadat ze onterecht werden beschuldigd van fraude met kinderopvangsubsidies, n.v.d.r.) erg groot nieuws. Ik was daar zó boos over, en het voelde bevrijdend om die boosheid te kunnen kanaliseren in een personage. Dat is ook zo krachtig aan theater of cabaret: je kan mensen naar binnen lokken met iets lichts of grappigs, iets dat blinkt, en ze vervolgens een klap geven. Dat soort wrange humor vind ik het leukste: ik wil het liefst dat je heel erg lacht en dat dan je adem stokt in je keel.”

Misschien zijn het net daarom wel de belangrijkste verhalen om te vertellen?

Valentina: “Ja, soms zijn het de dingen die je op een kwartier hebt gemaakt en waarvan je denkt: ‘nou, dit is wel heel rauw’, die het krachtigst zijn. Maar het maakt het wel zwaar en kwetsbaar. Vooral tijdens try-outs merkte ik dat ik er soms moeite mee had. Zo had ik eens een groepje mannen die sommige heftige scènes alleen maar grappig vonden. Mensen lachen soms uit ongemak, maar dit voelde anders en dan voel je jezelf echt dichtklappen. Met de tijd en ervaring is dat gelukkig veranderd. De voorstelling zit in mijn lichaam, het is een ritueel geworden, en reacties van het publiek raken me niet snel meer. Al moet ik wel zeggen dat, nu ik aan een nieuwe voorstelling begin, ik merk dat ik er wel een beetje tegenop kijk om weer zo diep te gaan.

Maar anderzijds denk ik ook nog vaak aan één van de mooiste reacties die ik ooit heb gekregen. Een meisje met een eetstoornis vertelde dat mijn laatste lied in de voorstelling haar hoop had gegeven, omdat het precies verwoordde hoe zij zich over haar lichaam voelde. Toen dacht ik: oké, als er iemand iets aan gehad heeft, is het goed dat ik het gemaakt heb, al is het maar voor dat ene meisje."

In het essay Een pleidooi voor vreugde dat Josephine Dapaah schreef voor 30CC, zegt ze: ‘Vreugde zet scherp wat troebel is. Vreugde ontwapent. Het is de waakvlam die een stormachtig klimaat doorstaat. En dus is kiezen voor vreugde ook kiezen voor de onbevattelijke absurditeit van de wereld waarin we leven.’

Valentina: “Ik probeer zelf ook te kiezen voor vreugde, maar soms weet ik niet precies hoe. Ik ben namelijk niet altijd de meest vrolijke persoon. Ik moet denken aan een quote van Bell Hooks: ‘The light of love is always in us, no matter how cold the flame’. Er is altijd wel een kleine waakvlam, en in sommige periodes kan je die beter laten oplaaien dan in andere. Maar ze is er wel.

Mijn vreugde zit vooral in het spelen; theater is mijn reddingsboei. Tegelijkertijd voelt dat ook wel heftig. Omdat mijn geluk zo nauw verbonden is met mijn werk en mijn carrière, vraag ik me soms af wie ik ben als dat zou wegvallen.”

Wat mogen we verwachten op Enjoy de nacht, ga je nieuw materiaal uitproberen of breng je een stukje uit Wildbloei?

Valentina: “Waarschijnlijk wordt het een combinatie van beiden. Het thema van mijn nieuwe voorstelling is ‘wraak’, en daar kan je op een manier ook wel vreugde uit halen. (lacht) Deze keer sta ik met twee muzikanten op het podium, dus misschien heb ik tegen Enjoy de nacht wel een opname klaar. Ik kruip in ieder geval niet zelf weer achter de piano, denk ik.”

Heb je een aanrader waar het 30CC-publiek vreugde en veerkracht uit kan putten? Jij houdt je recht aan theater, maar zijn er ook andere dingen waar je hoop uit kunt halen?

Valentina: “Oh, dit is een cliché, maar: kunst! Er zijn zoveel boeken, muziek ... er worden zoveel mooie dingen gemaakt. En er zijn gelukkig ook tegenreacties, altijd weer. Je kan op veel manieren activistisch zijn; kiezen voor vreugde is ook een daad van verzet.”

Het is verleidelijk om in deze tijden pessimistisch te zijn.

Valentina: “Ja, er is ook zoveel moois en zoveel goede dingen. We moeten ze gewoon wat beter zoeken nu.”